Trẻ nhỏ luôn phát ra những tín hiệu cảnh báo trước khi xuất hiện hành vi tiêu cực. Gia đình và nhà trường có đang thực sự lắng nghe?

Nội dung chính:

• Con số giật mình: Chỉ khoảng 5% trường phổ thông có chuyên viên tâm lý chuyên trách, trong khi nhu cầu toàn hệ thống cần hơn 52.000 nhân sự.
• Hơn 60% đến 70% công tác tư vấn hiện nay do giáo viên kiêm nhiệm gánh vác, dẫn đến nhiều hạn chế trong hỗ trợ chuyên sâu.
• Lợi ích của phòng tư vấn tâm lý học sinh ở cả 3 cấp học: Bậc tiểu học (giúp thích nghi và quản lý cảm xúc), Bậc THCS (đồng hành tuổi dậy thì), Bậc THPT (tháo gỡ áp lực thi cử, giải toả tâm lý, khó khăn và định hướng tương lai).
• Minh chứng khoa học quốc tế khẳng định hiệu quả của can thiệp tâm lý chuyên trách tại trường học.

Hãy cùng lan tỏa thông điệp xây dựng môi trường học đường an toàn, nơi mỗi học sinh không những ổn định về thể chất, mà tinh thần cũng luôn thoải mái, giúp học tập tốt hơn và dễ dàng hoà nhập tương lai.

Nguồn Ảnh: Giáo viên Trường THCS Hoà Nghĩa (Dương Kinh) tư vấn tâm lý học đường cho học sinh. Ảnh: Linh An

Thực Trạng Tâm Lý Học Đường: Sự Cần Thiết Của Phòng Tư Vấn Chuyên Nghiệp Trong Trường Học

Sự phát triển toàn diện của học sinh không chỉ đo bằng điểm số hay bảng thành tích. Những gì diễn ra từ tiểu học tới trung học phổ thông ảnh hưởng lớn đến sức khỏe tâm thần. Lứa tuổi học sinh đối mặt với biến đổi tâm sinh lý phức tạp và áp lực từ môi trường. Vai trò của tâm lý học đường trong trường học ngày càng được công nhận.

Ông Trần Thành Nam thuộc Trường ĐH Giáo Dục, ĐHQG Hà Nội. Trước khi xuất hiện hành vi tiêu cực hay tự hại, trẻ phát tín hiệu. Các dấu hiệu gồm thu mình, mất kết nối và bế tắc. Khi người lớn thờ ơ, hậu quả rất dễ xảy ra. Việc thành lập một phòng tư vấn tâm lý học sinh là cấp thiết. Khoảng 20% học sinh ở Hà Nội cần hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Gần 50% người đến phòng khám là học sinh cấp 2, cấp 3.

Bức tranh thực trạng thiếu hụt nhân lực tâm lý học đường tại Việt Nam

Mặc dù nhu cầu chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh ngày càng tăng cao, công tác triển khai tại các cơ sở giáo dục ở Việt Nam vẫn đang đối mặt với khoảng trống nhân sự nghiêm trọng.

Theo số liệu thống kê từ Bộ Giáo dục và Đào tạo được công bố trên kênh VOV2 (2025). Cả nước hiện chỉ có khoảng 5% trường phổ thông bố trí chuyên viên tâm lý chuyên trách.

Việt Nam đang cần tới hơn 52.000 cán bộ được đào tạo bài bản về tâm lý học đường. Sự chênh lệch giữa nhu cầu và năng lực gây thiếu không gian tham vấn an toàn cho học sinh.

Thực tế này càng trở nên phức tạp khi xem xét mô hình vận hành tại các địa phương. Nghiên cứu của Ông Huỳnh Văn Sơn và các cộng sự (2019) về đội ngũ tham vấn học đường tại khu vực phía Nam chỉ ra rằng có tới 60% đến 70% người gánh vác công tác tư vấn là giáo viên kiêm nhiệm. Họ vốn là giáo viên dạy môn Ngữ văn, Giáo dục công dân hoặc cán bộ phụ trách Đoàn Đội được phân công đảm nhận thêm nhiệm vụ. Việc giáo viên chịu trách nhiệm tâm lý trong trường học phải gánh vác định mức giờ dạy lớn, kết hợp với việc thiếu hụt kỹ năng chuyên sâu về tâm lý lâm sàng, đã tạo ra rào cản rất lớn trong việc phát hiện sớm và can thiệp hiệu quả cho các em học sinh.

Cũng theo Bà Vy, hiện nhân viên tâm lý lâm sàng tại Việt Nam đang rất thiếu, chỉ ở mức 0,1 người/100.000 dân, trong khi mức trung bình thế giới là 2 người/100.000 dân.

Sự cần thiết của phòng tư vấn tâm lý học sinh ở cả ba cấp học

Mỗi độ tuổi học đường đều gắn liền với những chuyển biến tâm sinh lý riêng biệt, đòi hỏi sự thấu hiểu và hỗ trợ chuyên môn kịp thời từ giáo viên tâm lý.

Ở bậc tiểu học (cấp 1), trẻ bước vào giai đoạn chuyển giao quan trọng từ môi trường gia đình sang môi trường tập thể có tính kỷ luật cao. Sự thay đổi môi trường sinh hoạt đột ngột này dễ khiến trẻ xuất hiện cảm giác lo âu chia rẽ, sợ hãi việc đến trường hoặc gặp khó khăn trong kiểm soát cảm xúc. Sự đồng hành của một chuyên viên tâm lý tại trường giúp trẻ nâng cao khả năng nhận biết và quản lý cảm xúc cơ bản, tạo nền tảng tâm lý vững vàng ngay từ những năm tháng đầu đời.

Bước vào lứa tuổi trung học cơ sở (cấp 2), hormone biến đổi. Áp lực từ bạn bè khiến tâm lý nhạy cảm. Các em muốn khẳng định cái tôi. Dẫn tới xung đột thế hệ với cha mẹ. Sự xuất hiện của trường tư vấn cũng giúp định hướng.

Phòng tư vấn tâm lý học đường mang lại điểm tựa tinh thần trung lập. Các em trải lòng mà không sợ bị phán xét. Từ đó, phòng ngừa kịp thời hành vi bốc đồng.

Giai đoạn trung học phổ thông (cấp 3) là thời điểm học sinh phải đối mặt với áp lực thi cử khốc liệt, định hướng nghề nghiệp cùng những biến động trong tình cảm tuổi mới lớn. Khảo sát thực tế cho thấy tỷ lệ học sinh cấp 3 gặp phải triệu chứng rối loạn lo âu và trầm cảm có xu hướng gia tăng rõ rệt. Một chuyên viên tâm lý trình độ cao không chỉ hỗ trợ học sinh vượt qua khủng hoảng tâm lý tức thời, mà còn đóng vai trò cố vấn giúp các em định hình giá trị bản thân và định hướng tương lai.

Không những vậy, tình trạng bạo lực học đường gần đây cũng là những điều đang cảnh báo nghiêm trọng, đòi hỏi cần có những chuyên gia tâm lý chuyên nghiệp để hỗ trợ các em trong quá trình thay đổi tâm lý, cũn gnhư giúp các bạn nhỏ giải toả phần nào áp lực, sự lo sợ, cũng như đồng hành cùng các bạn nhỏ để vượt qua những khó khăn trong học tập, cuộc sống.

Minh chứng khoa học về tính hiệu quả của việc can thiệp tâm lý học đường sớm

Vai trò thiết yếu của phòng tư vấn tâm lý học sinh không chỉ được ghi nhận qua thực tiễn giáo dục mà còn được chứng minh bằng nhiều công trình nghiên cứu khoa học trên thế giới.

Trong nghiên cứu của Zhang và các cộng sự (2022), nhóm tác giả đã phân tích dữ liệu từ các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên nghiêm ngặt về sức khỏe tâm thần trong môi trường học đường. Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng các chương trình can thiệp tâm lý do chuyên gia thực hiện trực tiếp tại trường học mang lại hiệu quả vượt trội trong việc giảm thiểu các biểu hiện trầm cảm và rối loạn lo âu ở trẻ em cũng như thanh thiếu niên. Việc tiếp cận dịch vụ hỗ trợ tinh thần ngay tại nơi học tập giúp rút ngắn thời gian phát hiện tổn thương, đồng thời nâng cao hiệu quả phục hồi tâm lý cho học sinh.

Giải pháp nâng cao chất lượng công tác tâm lý học đường

Để chuyển đổi từ mô hình hình thức sang một hệ thống hỗ trợ tinh thần thực chất, ngành giáo dục cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thiết thực.

Trước hết, việc tiêu chuẩn hóa vị trí việc làm cho chuyên viên tâm lý trong trường học là yếu tố then chốt. Thay vì phụ thuộc vào mô hình kiêm nhiệm, các nhà trường cần ưu tiên tuyển dụng những nhân sự được đào tạo chính quy ngành Tâm lý học hoặc Tham vấn học đường. Bên cạnh đó, không gian phòng tư vấn tâm lý học sinh phải được đầu tư thiết kế kín đáo, đảm bảo các tiêu chuẩn về tính riêng tư và bảo mật thông tin để tạo niềm tin tuyệt đối cho học sinh.

Song song với việc nâng cao chất lượng nhân sự chuyên trách, việc tập huấn kiến thức tâm lý cơ bản cho giáo viên chủ nhiệm cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng. Mỗi giáo viên tâm lý hay giáo viên môn học đều có thể trở thành một vệ tinh nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường của học sinh. Sự kết nối chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và chuyên gia tư vấn sẽ tạo nên một mạng lưới bảo vệ toàn diện, giúp học sinh phát triển lành mạnh cả về trí tuệ lẫn tâm hồn.

Đầu tư cho tâm lý học đường không đơn thuần là giải pháp ứng phó tình huống, mà là sự đầu tư dài hạn cho tương lai của thế hệ trẻ. Khi mỗi ngôi trường đều sở hữu một không gian tư vấn tâm lý đúng nghĩa, học sinh sẽ có thêm điểm tựa vững chắc để tự tin trưởng thành.

KidsCre8tive

Nguồn Ảnh: Lê Cường, Cô, trò Trường THCS Ngô Sĩ Liên trong phòng tư vấn tâm lý (10/2025, Báo Giáo dục và thời đại Online)

Zhang, Q., Wang, J., & Neitzel, A. (2022). School-based mental health interventions targeting depression or anxiety: A meta-analysis of rigorous randomized controlled trials for school-aged children and adolescents. School Mental Health, 14(4), 819–836. https://doi.org/10.1007/s12310-022-09538-9

Nguyên Bảo (2026), Những tín hiệu từ con trẻ cha mẹ đừng vội xem nhẹ – Tuổi Trẻ Online <Truy cập: 19/10/2026>

Bộ GD&ĐT (2025), Thông tư số 18/2025/TT-BGDĐT hướng dẫn về công tác tư vấn học đường và công tác xã hội trong trường học.